Φρούριο Καλύβας

Κατά μήκος της διάβασης που οδηγεί βορείως της Ξάνθης προς την Σταυρούπολη και καταλήγει στην πεδιάδα της Δράμας και των Φιλίππων, επισημάνθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες, σημαντικά κατάλοιπα των Ελληνιστικών και Ρωμαϊκών Χρόνων. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ένα φρούριο στην κορυφή του υψώματος Κάστρο, ανατολικά του ποταμού Νέστου. Η στρατηγική του θέση εξασφαλίζει τον έλεγχο σημαντικού μέρους της κοιλάδας αλλά και οπτική επαφή με άλλα οχυρά της παρανέστιας περιοχής.

Ανακαλύφθηκε το 1973 από τον κ. Δ. Τριαντάφυλλο και ανασκάφτηκε από τον ίδιο το 1975-1992. Η ανασκαφική έρευνα έδειξε χρήση του χώρου από τον 4^ο αι. π.Χ. μέχρι τον 6^ο αι. μ. Χ. και τέσσερις κύριες οικοδομικές φάσεις, από τις οποίες η πρώτη συνδέεται με τον βασιλιά Φίλιππο Β΄ της Μακεδονίας, η δεύτερη με την εγκαθίδρυση του ρωμαϊκού ελέγχου στη Μακεδονία μετά τη μάχη της Πύδνας το 168 π.Χ., η Τρίτη με τις επιθέσεις των Κοστωβώκων γύρω στο 170 μ.Χ., ενώ η τέταρτη  ανάγεται στις αρχές του 3^ου αι. μ.Χ. Περιορισμένη χρήση του χώρου παρατηρείται και στα χρόνια του Ιουστινιανού (6^ος αι. μ. Χ). Ο περίβολός του έχει σχήμα ακανόνιστου τραπέζιου με περίμετρο 245μ. και μέγιστο σωζόμενο ύψος 3,50μ. Τις γωνίες του περιβόλου ενισχύουν δύο τετράπλευροι πύργοι και τέσσερις κυκλικοί. Από τις πύλες ξεχωρίζει η λεγόμενη «Πύλη του Πριάπου».

 Η ονομασία της οφείλεται στο ανάγλυφο του θεού που βρέθηκε κοντά της και κοσμούσε το τόξο του υπέρθυρου. Η πύλη αυτή οδηγούσε σε μία εξωτερική αυλή, όπου υπήρχαν δύο δίδυμες πύλες από τις οποίες κατευθυνόταν κανείς σε διαφορετικά τμήματα του φρουρίου. Στο κατώφλι της δυτικής υπάρχουν χαραγμένα πέλματα ποδιών που έχουν μαγική και αποτροπαϊκή σημασία.

Η σημαντικότερη όμως κατασκευή του Φρουρίου είναι η μεγάλη δεξαμενή που αποκαλύφθηκε περίπου στο μέσον του. Αποτελεί μεγάλο τεχνικό έργο της αρχαίας μηχανικής και υδραυλικής και χρονολογείται στα χρόνια του Φιλίππου Β΄, δηλαδή στη πρώτη φάση κατασκευής του Φρουρίου. Έχει σχήμα πιθαριού με βάθος 12,30 και μέγιστη διάμετρο 8μ. Είναι κατασκευασμένη με γωνιόλιθους επενδυμένους με παχύ και ισχυρό υδραυλικό κονίαμα, έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η στεγανότητά της, ενώ στον πυθμένα της υπάρχει μεγάλη κοιλότητα για να κατασταλάζουν οι ακαθαρσίες του νερού. Η χωρητικότητα της υπολογίστηκε σε 389,54 κ.μ. Το μεγάλο όρυγμα μέσα στο οποίο χτίστηκε η δεξαμενή πρέπει να δημιουργήθηκε με την εξόρυξη οικοδομικού υλικού για την κατασκευή του Φρουρίου.