Μακεδονικός Τάφος Σταυρούπολης – Κομνηνών

Σε απόσταση περίπου 3 χλμ. νοτιοανατολικά της Σταυρούπολης, βρίσκεται ο Μακεδονικός Τάφος Σταυρούπολης – Κομνηνών, ο μεγαλύτερος και καλύτερα σωζόμενος χτιστός τάφος της Αιγαιακής  Θράκης. 

Συλημένος από παλαιά, ο τάφος έγινε γνωστός στην αρχαιολογική κοινότητα τη δεκαετία του 1950, οπότε και πραγματοποιήθηκε η πρώτη ανασκαφική έρευνα από τον αρχαιολόγο Χαράλαμπο Μακαρόνα. Η αρχιτεκτονική μορφή και τα λιγοστά ευρήματα που διασώθηκαν μετά τη σύληση του μνημείου (δύο μικρά χρυσά δαχτυλίδια, μία χρυσή ψήφος περιδεραίου και θραύσματα ειδωλίων Ερώτων και γυναικείων μορφών) οδήγησαν στη χρονολόγησή του στο α΄ μισό του 2^ου αι. π.Χ.

Το μνημείο διαθέτει τα χαρακτηριστικά των μακεδονικών τάφων. Πρόκειται για υπόγειο κτίσμα, από τοπικό μάρμαρο, που κατασκευάστηκε σύμφωνα με το ψευδοϊσόδομο σύστημα τοιχοποιίας (με εναλλασσόμενες δηλαδή σειρές από υψηλούς και χαμηλούς λίθους).

Ο τάφος αποτελείται από δρόμο, προθάλαμο και νεκρικό θάλαμο. Ο επισκέπτης ακολουθώντας τον εξωτερικό δρόμο οδηγείται στον εσωτερικό καμαροσκέπαστο δρόμο, ο οποίος έκλεινε εξωτερικά με μεγάλες ορθογώνιες πέτρες.

Διερχόμενος τον εσωτερικό αυτό δρόμο, μήκους 4,65μ. και πλάτους 1,59μ., μπαίνει στον προθάλαμο. Η είσοδος του προθαλάμου, που έκλεινε κατά την αρχαιότητα με μεγάλες ορθογώνιες μαρμάρινες πέτρες, αποτελείται από δύο παραστάδες και υπέρθυρο. Στη δεξιά παραστάδα τα τέσσερα πρώτα γράμματα της αλφαβήτου (Α, Β, Γ, Δ), ζωγραφισμένα με κόκκινο χρώμα, αποτελούν σύμβολα των τεχνιτών. 

Ο προθάλαμος, πλάτους 3,13μ. και μήκους 2,12μ. επικοινωνεί με τον νεκρικό θάλαμο, μέσω θύρας που έκλεινε εσωτερικά με δυο μεγαλοπρεπή μαρμάρινα θυρόφυλλα, τα οποία βρέθηκαν σπασμένα σε κομμάτια και συγκολλήθηκαν. Στο εσωτερικό του θαλάμου, πλάτους 3,13μ. και μήκους 3,155μ., βρίσκονται δύο μαρμάρινες κτιστές κλίνες, διατεταγμένες σε σχήμα Γ.  Οι κλίνες φέρουν διπλά ογκώδη μαρμάρινα προσκεφάλαια σε κάθε άκρη τους και στα πόδια τους υπάρχουν ίχνη γραπτής διακόσμησης, με τη χρήση της εγκαυστικής μεθόδου  (ζωγραφική με τη χρήση θερμασμένου κεριού στο οποίο έχει προστεθεί χρωστική ουσία). Σε μεταγενέστερη εποχή προστέθηκε και τρίτη κλίνη, η οποία όμως είχε κατασκευαστεί με φθαρτά υλικά και δεν διασώθηκε.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του τάφου είναι ο στεγασμένος δρόμος καθώς και η διακόσμηση με την εγκαυστική μέθοδο που έγινε κατευθείαν πάνω στις μαρμάρινες επιφάνειες, χωρίς αυτές να έχουν καλυφθεί προηγουμένως με κονιάματα.

Τις δεκαετίες του 1970 και του 1990,  ο αρχαιολόγος Διαμαντής Τριαντάφυλλος πραγματοποίησε στερεωτικές εργασίες στο μνημείο, το οποίο έχει υποστεί αρκετές απόπειρες λαθρανασκαφών. Σήμερα γίνονται προσπάθειες από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ξάνθης για την προστασία, συντήρηση και ανάδειξή του.