Αρχαιολογικός χώρος Πόρων (Πόρτο-Λάγος)

Στο στόμιο της λίμνης Βιστωνίδας και εκατέρωθεν της παλαιάς Εθνικής Οδού Ξάνθης – Κομοτηνής στην περιοχή του Πόρτο-Λάγους σώζονται τα ερείπια βυζαντινού οικισμού που ταυτίζεται με τους Πόρους.

Η πόλη, χτισμένη πάνω σε δύο νησίδες ανάμεσα από τις οποίες διέρχεται ο δίαυλος που ένωνε τη λιμνοθάλασσα με την ανοικτή θάλασσα, αποτελεί σημαντικό εμπορικό, αλιευτικό και στρατηγικό κέντρο, με μακρά ιστορία κατοίκησης. Η ονομασία Πόροι (πόρος = πέρασμα) δίνεται στην περιοχή εξαιτίας της θέσης της καθώς ελέγχει τη θαλάσσια διακίνηση και τη δίοδο προς την Αναστασιούπολη (το μεταγενέστερο Περιθεώριον), πόλη που ήταν σταθμός της Εγνατίας οδού και λιμάνι στο βόρειο άκρο της λίμνης Βιστωνίδας.
Οι έρευνες έφεραν στο φως ενδείξεις εγκατάστασης από την προϊστορική περίοδο στη νησίδα Μπουρού ενώ ο εντοπισμός αρχιτεκτονικών μελών και κινητών ευρημάτων επιβεβαιώνει την ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή κατά τους κλασικούς και ελληνιστικούς χρόνους.
Κατά τη βυζαντινή περίοδο, η θέση της Θράκης ως προτείχισμα της Αυτοκρατορίας ενισχύει την στρατηγική της σημασία. Η ύπαρξη ερειπίων τείχους βυζαντινών χρόνων στο Πόρτο-Λάγος έχει ταυτιστεί με πόλη γνωστή ως έδρα επισκόπου και μετόχι της Μονής Βατοπεδίου. Το 1976 προτείνεται από τον ιστορικό Π. Γεωργαντζή η ταύτιση της περιοχής με τη βυζαντινή πόλη των Πόρων.
Προς τη πλευρά της λίμνης, διατηρείται τμήμα του περιβόλου, μήκους 170 μ. και πλάτους 2 μ., το οποίο περιλαμβάνει πύργους, αντηρίδες και κλίμακες ανόδου στον περίδρομο. Προς την πλευρά του διαύλου, το τείχος είναι απλός περίβολος με ισχυρό τετράπλευρο πύργο στη νοτιοδυτική γωνία του. Τμήμα του περιβόλου, που περιλαμβάνει και πύργο, είναι ορατό στην δυτική πλευρά ενώ στην ανατολική διακρίνονται μόνον τα θεμέλια ενός πύργου. Μέσα στον περίβολο, σώζονται τα ερείπια του επισκοπικού ναού των Πόρων, ο οποίος χρονολογείται τον 9ο-10ο αι., ενώ σε μεταγενέστερα χρόνια, στη βόρεια πλευρά του κατασκευάστηκε πρόσκτισμα και γύρω από αυτόν αναπτύχθηκε νεκροταφείο του 12ου -13ου αι. Από τον 10ο έως τον 12ο αι. οι Πόροι αναγράφονται ως επισκοπή υπαγόμενη στη μητρόπολη Τραϊανουπόλεως.
Εκτός από την στρατηγική τους θέση, οι Πόροι ήταν κέντρο οστρεοκαλλιέργειας και ψαρότοπος. Στην οχυρωμένη περιοχή αλλά και στην απέναντι νησίδα έχει εντοπιστεί πλούσια κεραμική που χρονολογείται από τον 4ο έως τον 7ο αι. και από τον 9ο αι. έως τους παλαιολόγειους χρόνους. Άφθονα λείψανα οστρακοειδών (μύδια, στρείδια) που προορίζονταν για τροφή και για παρασκευή πορφύρας καθώς και πληθώρα αμφορέων πιστοποιούν τον εμπορικό χαρακτήρα της πόλης.
Μετά την κατάκτηση της περιοχής από τους Οθωμανούς, η λίμνη Βιστωνίδα ονομάζεται λίμνη Πορού ή Μπορού Γκιόλ. Παραφθορά της ονομασίας αυτής είναι η λέξη Μπουρού, με την οποία ονομάζεται μέχρι σήμερα η νησίδα στην οποία στεγάζονται τα ιχθυοτροφεία.
Στον 20ο αιώνα η περιοχή χρησιμοποιείται και πάλι εξαιτίας της στρατηγικής της θέσης. Πάνω στον περίβολο, στη νότια και δυτική πλευρά του οικισμού, σώζονται κατάλοιπα πολυβολείων του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Ο αρχαιολογικός χώρος κηρύσσεται σε δύο στάδια: αρχικά, το 1962 μετά την αποκάλυψη του επισκοπικού ναού και αργότερα, το 1995, όταν έρχεται στο φως το σύνολο του οικισμού (1979-1982). Από το 2014 υπάγεται στην αρμοδιότητα της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ξάνθης. Καταβάλλονται προσπάθειες να διατηρηθεί ο χώρος επισκέψιμος και αναγνώσιμος από το κοινό καθώς και να κινητοποιηθούν οι τοπικές αρχές για την προστασία του. Με στόχο την ολοκληρωμένη ανάδειξή του χώρου έχουν πραγματοποιηθεί δράσεις στο πλαίσιο του έργου «Ανάδειξη συμπληρωματικών αρχαιολογικών χώρων Αβδήρων» (ΕΣΠΑ 2014-2020) και δρομολογούνται ενέργειες για την ένταξή του σε άλλα ευρωπαϊκά προγράμματα.